Presencia Culinaria y Cultural de las Empanadas en Ecuador: Una Revisión Narrativa
DOI:
https://doi.org/10.70221/rgc.v5i1.145Palabras clave:
cocina, Ecuador, empanadasResumen
Este estudio explora el significado culinario y cultural de las empanadas en Ecuador, analizando su diversidad regional, su evolución histórica y su papel socioeconómico. Mediante una revisión narrativa de la literatura académica y de datos de búsqueda en Google Trends, se identifican hallazgos clave: las empanadas ecuatorianas presentan variaciones geográficas notables, desde las de verde y yuca en la Costa y la Amazonía hasta las de viento y morocho en la Sierra, lo que refleja la riqueza agroecológica del país. Aunque generan menor interés en las búsquedas que en otros países latinoamericanos, mantienen una fuerte relevancia cultural, siendo protagonistas de festividades tradicionales y demostrando ser un alimento de consuelo en tiempos de crisis. La investigación revela importantes vacíos académicos en el tema, lo que subraya la necesidad de estudios nutricionales y antropológicos más profundos. Los resultados cuestionan concepciones homogéneas de la gastronomía nacional y posicionan a las empanadas como artefactos glocales que fusionan técnicas indígenas con influencias coloniales. El trabajo concluye proponiendo lineamientos para su valorización como patrimonio cultural, que incluyen su integración en rutas turísticas y programas de preservación
Descargas
Referencias
Aguinaga del Hierro, A. (2021). Restauración de platos tradicionales de la ciudad de Ibarra de finales del siglo XIX hasta mediados del siglo XX [masterThesis]. https://repositorio.utn.edu.ec/handle/123456789/11575
Alcaldía de Portoviejo. (2024). Festival de la empanada de Alhajuela. Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=875732134593365
Arellano Guerrón, S. L. (2024). Cocina y Religión: La Fanesca y su Significado Espiritual en Ecuador. Revista de Gastronomía y Cocina, 3(EE1), 1. https://doi.org/10.5281/zenodo.10982340
Armendáris, M. (2013). Quinua Ecuador: Sabores desde la mitad de mundo. Ministerio de Agricultura, Ganadería, Acuacultura y Pesca.
Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1997). Writing Narrative Literature Reviews. Review of General Psychology, 1(3), 311–320. https://doi.org/10.1037/1089-2680.1.3.311
Cabral, X. I., Huergo, J., & Ibañez, I. D. (2012). Politicas alimentarias y comensalidad en el avance de la frontera sojera. https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/135633
Caldo, P., & Fugardo, M. (2022). De apuntes privados y libros impresos: Una aproximación a las prácticas de escritura femenina del saber culinario, siglo XIX. Descentrada. Revista interdisciplinaria de feminismos y género, 6(1). https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/library?a=d&c=arti&d=Jpr13776
Cartay, R. (2022). Breves reflexiones sobre la cocina nacional, la cocina regional y la memoria gastronómica. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://academiaculinaria.org/index.php/gastronomia-cocina/article/view/8
Cartay, R., Poveda, E., Buzetta, M. F., Cartay, R., Poveda, E., & Buzetta, M. F. (2021). Estrategias de reactivación de economías deprimidas con base en el desarrollo de cocinas regionales en Portoviejo (Manabí, Ecuador), 2016-2020. https://doi.org/10.22004/AG.ECON.316763
Cifuentes Comamala, L. (2005). Llibre de Sent Soví / Llibre de totes maneres de potatges de menjar, a cura de Rudolf Grewe. Edició revisada per Amadeu J. Soberanas i Joan Santanach. Llibre de totes maneres de confits, edició crítica de Joan Santanach i Suñol. Barcelona, Barcino (E. Estudis romànics, 27, 461–464.
Duarte-Casar, R. (2022a). Ají Manabita o Ají Manaba: Presencia en Redes del Condimento de una Provincia. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://doi.org/10.5281/zenodo.7497028
Duarte-Casar, R. (2022b). Empanadas en América Latina: Unidad y Diversidad. VI Convención Científica Internacional UTM, Portoviejo, Ecuador. figshare. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.21572571.v1
El Comercio. (2018). La empanada de verde es tradición y fiesta en Ayacucho. El Comercio. https://www.elcomercio.com/tendencias/gastronomia-tradicion-fiestas-ayacucho-manabi.html
Faraudo de Saint Germain, L. (Ed.). (1952). El Llibre de Sent Soví, recetario de cocina valenciana medieval. Boletín de la Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 24, 5–81.
Ferrari, R. (2015). Writing narrative style literature reviews. Medical Writing, 24(4), 230–235. https://doi.org/10.1179/2047480615Z.000000000329
Fisberg, R. M., Leme, A. C. B., Previdelli, Á., Mello, A. V. de, Martinez, A. G., Sales, C. H., Gómez, G., Kovalskys, I., Herrera-Cuenca, M., Sanabria, L. Y. C., García, M. C. Y., Torres, R. G., Rigotti, A., & Fisberg, M. (2021). Contribution of food groups to energy, grams and nutrients-to-limit: The Latin American Study of Nutrition and Health/Estudio Latino Americano de Nutrición y Salud (ELANS). Public Health Nutrition, 24(9), 2424–2436. https://doi.org/10.1017/S136898002100152X
GAD Municipal de Sidcay. (2023). Festival de la Empanada Sidcayense. Facebook. https://www.facebook.com/GADParroquialdeSidcay/posts/pfbid0jCqawb8YhAMeyptsm6bPK1Vyagmt13LA2GXausYrzLiTbYMvUnpWQXhXhXn43B45l?rdid=LWGiGbBz9nWDn6N5#
GADM Chone. (2017). Ecos del 4to. Festival de la Empanada. https://www.chone.gob.ec/?gc=1&gal=4056
Gavilan, D., Balderas-Cejudo, A., Fernández-Lores, S., & Martinez-Navarro, G. (2021). Innovation in online food delivery: Learnings from COVID-19. International Journal of Gastronomy and Food Science, 24, 100330. https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2021.100330
Geertz, C. (1973). The Interpretation Of Cultures. Basic Books.
González-Amagua, J., Garzón-Mosquera, F., & Cedeño-Castro, T. (2022). Ají ecuatoriano: Importancia y Maridajes. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://academiaculinaria.org/index.php/gastronomia-cocina/article/view/15
GoRaymi. (2018). Yamor. GoRaymi. https://www.goraymi.com/es-ec/imbabura/otavalo/fiestas-conmemorativas/yamor-akyw59t9n
Guevara Aroca, F. X. (2024). La Fanesca como recurso turístico: Un viaje culinario a través de la cultura ecuatoriana. Revista de Gastronomía y Cocina, 3(EE1), Article EE1. https://doi.org/10.70221/rgc.ratge.128
Jurafsky, D. (2014). The language of food: A linguist reads the menu. W.W. Norton & Company, Inc.
Kocevski, J., & Risteski, M. (2020). Defining cuisine and types of cuisine. Horizons International Scientific Journal Series A Social Sciences and Humanities, 26, 291–302. https://doi.org/10.20544/HORIZONS.A.26.3.20.P23
La Hora. (2007). Mañana festival de la empanada. https://www.lahora.com.ec/noticias/ma-ana-festival-de-la-empanada/
Larrea Oña, S. (Ed.). (2024). Manabí Gastronomía Milenaria 200 recetas. Sus relatos y secretos. Gobierno Provincial de Manabí. https://manabi200recetas.com/
León, G. (2024). Ají—Salsas picantes (1a ed.). Imprenta Mariscal.
Lin, M.-P., Marine-Roig, E., & Llonch-Molina, N. (2021). Gastronomy as a Sign of the Identity and Cultural Heritage of Tourist Destinations: A Bibliometric Analysis 2001–2020. Sustainability, 13(22), Article 22. https://doi.org/10.3390/su132212531
Mavragani, A., Ochoa, G., & Tsagarakis, K. P. (2018). Assessing the Methods, Tools, and Statistical Approaches in Google Trends Research: Systematic Review. Journal of Medical Internet Research, 20(11), e270. https://doi.org/10.2196/jmir.9366
Medina, P. E. S., & Vásquez, F. G. C. (2020). Percepción de la gastronomía típica por parte de la población local de Ambato-Ecuador. Dilemas contemporáneos: Educación, Política y Valores. https://doi.org/10.46377/dilemas.v33i1.2144
Mintur. (2018). Mapa Gastronómico del Ecuador. MINTUR Ecuador.
Monsalve Barragán, Y., Ruiz, C., López, D., Barreto, C., Espinal Patiño, C., Posada Pérez, N., Monsalve Barragán, Y., Carpio, P., Hurtado, M., & Saldarriaga, M. (2024). Metodología para el diseño de experiencias de Turismo rural comunitario. Caso de estudio aplicado en el corregimiento de Santa Elena (Medellín, Antioquia). En T. Orozco, A. Charris, J. Valdez, M. Cano, & E. Rúa Osorio (Eds.), Investigaciones De Universidades Latinoamericanas. Segundo Encuentro Latinoamericano De Experiencias Investigativas De La Red Compa.
Naranjo, P. (1985). Alimentos y cocina aborigen y criolla. Boletin de Informaciones Cientificas Nacionales, 117, 29–41.
Okumus, B., Dedeoğlu, B. B., & Shi, F. (2021). Gender and generation as antecedents of food neophobia and food neophilia. Tourism Management Perspectives, 37, 100773. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100773
Ordóñez Piedra, J. C. (2023). El Maní (Arachis Hypogaea) y su influencia en la cocina tradicional del cantón Portoviejo, provincia de Manabí [masterThesis]. http://repositorio.utn.edu.ec/handle/123456789/13541
Paez, A. (2017). Gray literature: An important resource in systematic reviews. Journal of Evidence-Based Medicine, 10(3), 233–240. https://doi.org/10.1111/jebm.12266
Pazos Barrera, J. (2008). El tratado de la empanada. Ecuador Terra Incognita, 56. https://www.terraecuador.net/allimicuna/56_allimicuna_empanada.html
Pazos Barrera, J. (2021). Elogio de las cocinas tradicionales del Ecuador. Pontificia Universidad Católica del Ecuador.
Pazos Barrera, J. (2024). Empanadas de hostia. Ecuador Terra Incognita, 132. https://www.terraecuador.net/allimicuna/132_allimicuna_empanadasdehostia.html
Pazos-Barrera, J. (2008). El Sabor de la memoria. Historia de la cocina quiteña. FONSAL.
Primicias. (2024, julio 23). El sabor ecuatoriano dijo “presente” en una feria de destinos gastronómicos en Londres. Primicias. https://www.primicias.ec/sociedad/feria-mercados-san-francisco-santa-clara-londres-74681/
Proaño, J. (2014, septiembre 8). ¿La comida chatarra incluye platos típicos? El Comercio. https://www.elcomercio.com/actualidad/negocios/comida-chatarra-incluye-platos-tipicos.html
Rojas-Le-Fort, M., & Duarte-Casar, R. (2024). Competencias en manipulación higiénica de alimentos de los preparadores de alimentos del Mercado Plaza Central de Portoviejo. Revista Metropolitana de Ciencias Aplicadas, 7(1), Article 1. https://doi.org/10.62452/65m4vz22
Rojas-Le-Fort, M., & Pérez-Sánchez, G. (2023). La empanada chilena. Revista de Gastronomía y Cocina, 2(2), Article 2. https://doi.org/10.70221/rgc.8313482
Rojas-Le-Fort, M., Valdivieso-López, I. P., & Duarte-Casar, R. (2023). Representations of Ecuadorian cuisine in the coast and the highlands regions through the free listing technique. Discover Food, 3(1), 20. https://doi.org/10.1007/s44187-023-00061-9
Rossells-Montalvo, B. (Ed.). (2003). La gastronomía en Potosí y Charcas: Siglos XVIII, XIX y XX ; en torno a la historia de la cocina boliviana ; (800 recetas de la cocina criolla) ; notas sobre la gastronomía del Oriente de la República en el siglo XIX (2. ed). Inst. de Estudios Bolivianos.
Rovetta, A. (2021). Reliability of Google Trends: Analysis of the Limits and Potential of Web Infoveillance During COVID-19 Pandemic and for Future Research. Frontiers in Research Metrics and Analytics, 6, 670226. https://doi.org/10.3389/frma.2021.670226
Sammells, C. A. (2010). Chapter six Ode to a chuño: Learning to love freeze-dried potatoes in highland bolivia. En Adventures in Eating (pp. 101–125). University Press of Colorado. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.5876/9781607320159-008/pdf?licenseType=restricted
Searles, M., Jeffery, A., Takyiwaa, Y., Wonsey, B., Cedeño, D., Lupone, C., & Diaz, A. (2021). COVID-19 disaster response: An emergency food and supply distribution programme in Bahía de Caráquez, Ecuador. The Lancet Global Health, 9, S5. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(21)00113-3
Skewes, J. C., Pilquimán, M., Guerra, D., Henríquez, C., Skewes, J. C., Pilquimán, M., Guerra, D., & Henríquez, C. (2021). Las ferias costumbristas y la reinvención de la comunidad en el Wallmapu. RIVAR (Santiago), 8(23), 256–279. https://doi.org/10.35588/rivar.v8i23.4998
Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039
Sorba, P. (2021). Santa empanada. Planeta. https://www.planetadelibros.com.ec/libro-santa-empanada/337661
Supercable TV. (2019). Festival Empanada de Calvas. https://www.facebook.com/watch/?v=581967262340204
Tinitana, F., Guerrón, S. L. A., & Meza, A. C. R. (2025). Usos etnobotánicos de Capsicum chinense Jacq “Ají panca”. Revista de Gastronomía y Cocina, 4(1), Article 1. https://doi.org/10.70221/rgc.v4i1.78
Unigarro-Solarte, C. (2010). Patrimonio cultural alimentario. Ministerio de Cultura del Ecuador.
Vázquez de Fernández de Córdova, N. (2015). Ashanga: Cocina Morlaca. Universidad de Cuenca.
Vidal-González, P., Medrano-Ábalos, P., & Sáez Álvarez, E. J. (2022). A nightmare glocal discussion. What are the ingredients of Paella Valenciana? International Journal of Gastronomy and Food Science, 27, 100430. https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2021.100430
Visser, M., van Eck, N. J., & Waltman, L. (2021). Large-scale comparison of bibliographic data sources: Scopus, Web of Science, Dimensions, Crossref, and Microsoft Academic. Quantitative Science Studies, 2(1), 20–41. https://doi.org/10.1162/qss_a_00112
Descargas
Publicado
Número
Sección
Licencia
Derechos de autor 2026 Rodrigo Duarte-Casar, Marlene Rojas-Le-Fort, Jaime González-Amagua, Javier López-Criollo, Alejandro Pacheco-Viteri

Esta obra está bajo una licencia internacional Creative Commons Atribución 4.0.
Usted es libre de:
Compartir — copiar y redistribuir el material en cualquier medio o formato
Adaptar — remezclar, transformar y construir a partir del material, para cualquier propósito, incluso comercialmente. La licenciante no puede revocar estas libertades en tanto usted siga los términos de la licencia
Bajo los siguientes términos:
Atribución — Usted debe dar crédito de manera adecuada, brindar un enlace a la licencia, e indicar si se han realizado cambios. Puede hacerlo en cualquier forma razonable, pero no de forma tal que sugiera que usted o su uso tienen el apoyo de la licenciante.
No hay restricciones adicionales — No puede aplicar términos legales ni medidas tecnológicas que restrinjan legalmente a otras a hacer cualquier uso permitido por la licencia.




