Presencia Culinaria y Cultural de las Empanadas en Ecuador: Una Revisión Narrativa

Autores/as

DOI:

https://doi.org/10.70221/rgc.v5i1.145

Palabras clave:

cocina, Ecuador, empanadas

Resumen

Este estudio explora el significado culinario y cultural de las empanadas en Ecuador, analizando su diversidad regional, su evolución histórica y su papel socioeconómico. Mediante una revisión narrativa de la literatura académica y de datos de búsqueda en Google Trends, se identifican hallazgos clave: las empanadas ecuatorianas presentan variaciones geográficas notables, desde las de verde y yuca en la Costa y la Amazonía hasta las de viento y morocho en la Sierra, lo que refleja la riqueza agroecológica del país. Aunque generan menor interés en las búsquedas que en otros países latinoamericanos, mantienen una fuerte relevancia cultural, siendo protagonistas de festividades tradicionales y demostrando ser un alimento de consuelo en tiempos de crisis. La investigación revela importantes vacíos académicos en el tema, lo que subraya la necesidad de estudios nutricionales y antropológicos más profundos. Los resultados cuestionan concepciones homogéneas de la gastronomía nacional y posicionan a las empanadas como artefactos glocales que fusionan técnicas indígenas con influencias coloniales. El trabajo concluye proponiendo lineamientos para su valorización como patrimonio cultural, que incluyen su integración en rutas turísticas y programas de preservación

Descargas

Los datos de descarga aún no están disponibles.

Biografía del autor/a

  • Rodrigo Duarte-Casar, Centro de Estudios para la Gastronomía Sostenible

    Director, Centro de Estudios para la Gastronomía Sostenible

  • Marlene Rojas-Le-Fort, Centro de Estudios para la Gastronomía Sostenible

    Co-Directora, CEGS

  • Jaime González-Amagua, Universidad de Especialidades Turísticas UDET

    Estudios Universitarios en la Universidad UNIANDES Ambato con el título de Ingeniero en Gestión de Alimentos y Bebidas, Tecnólogo en gestión de hotelería y gastronomía en el Instituto Tecnológico del Pacífico, Décimo nivel en gestión de Recursos Hoteleros  UTE, Magister de la Universidad Técnica del Norte en Gestión de Empresas Turísticas, especialista en cocina tradicional ecuatoriana, docente en el Instituto Tecnológico Superior Japón, como docente en las materias de cocina ecuatoriana, cocina internacional, en la actualidad docente de la Universidad UDET como encargado de la carrera de Gastronomía.

  • Javier López-Criollo, Instituto Superior Tecnológico Pelileo

    Humberto Javier López Criollo es docente del Instituto Superior Tecnológico Pelileo, Universidad Uniandes, capacitador en perfiles profesionales por el Instituto GTH de Cuenca , representante en Tungurahua de la Asociación de Chefs del Ecuador, y fomentador de la codificación y profesionalización de la cocina ecuatoriana mediante la participación en la elaboración de guías, libros y artículos.

  • Alejandro Pacheco-Viteri, Investigador independiente

    Chef especializado en pastelería

Referencias

Aguinaga del Hierro, A. (2021). Restauración de platos tradicionales de la ciudad de Ibarra de finales del siglo XIX hasta mediados del siglo XX [masterThesis]. https://repositorio.utn.edu.ec/handle/123456789/11575

Alcaldía de Portoviejo. (2024). Festival de la empanada de Alhajuela. Facebook. https://www.facebook.com/photo.php?fbid=875732134593365

Arellano Guerrón, S. L. (2024). Cocina y Religión: La Fanesca y su Significado Espiritual en Ecuador. Revista de Gastronomía y Cocina, 3(EE1), 1. https://doi.org/10.5281/zenodo.10982340

Armendáris, M. (2013). Quinua Ecuador: Sabores desde la mitad de mundo. Ministerio de Agricultura, Ganadería, Acuacultura y Pesca.

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1997). Writing Narrative Literature Reviews. Review of General Psychology, 1(3), 311–320. https://doi.org/10.1037/1089-2680.1.3.311

Cabral, X. I., Huergo, J., & Ibañez, I. D. (2012). Politicas alimentarias y comensalidad en el avance de la frontera sojera. https://ri.conicet.gov.ar/handle/11336/135633

Caldo, P., & Fugardo, M. (2022). De apuntes privados y libros impresos: Una aproximación a las prácticas de escritura femenina del saber culinario, siglo XIX. Descentrada. Revista interdisciplinaria de feminismos y género, 6(1). https://www.memoria.fahce.unlp.edu.ar/library?a=d&c=arti&d=Jpr13776

Cartay, R. (2022). Breves reflexiones sobre la cocina nacional, la cocina regional y la memoria gastronómica. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://academiaculinaria.org/index.php/gastronomia-cocina/article/view/8

Cartay, R., Poveda, E., Buzetta, M. F., Cartay, R., Poveda, E., & Buzetta, M. F. (2021). Estrategias de reactivación de economías deprimidas con base en el desarrollo de cocinas regionales en Portoviejo (Manabí, Ecuador), 2016-2020. https://doi.org/10.22004/AG.ECON.316763

Cifuentes Comamala, L. (2005). Llibre de Sent Soví / Llibre de totes maneres de potatges de menjar, a cura de Rudolf Grewe. Edició revisada per Amadeu J. Soberanas i Joan Santanach. Llibre de totes maneres de confits, edició crítica de Joan Santanach i Suñol. Barcelona, Barcino (E. Estudis romànics, 27, 461–464.

Duarte-Casar, R. (2022a). Ají Manabita o Ají Manaba: Presencia en Redes del Condimento de una Provincia. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://doi.org/10.5281/zenodo.7497028

Duarte-Casar, R. (2022b). Empanadas en América Latina: Unidad y Diversidad. VI Convención Científica Internacional UTM, Portoviejo, Ecuador. figshare. https://doi.org/10.6084/m9.figshare.21572571.v1

El Comercio. (2018). La empanada de verde es tradición y fiesta en Ayacucho. El Comercio. https://www.elcomercio.com/tendencias/gastronomia-tradicion-fiestas-ayacucho-manabi.html

Faraudo de Saint Germain, L. (Ed.). (1952). El Llibre de Sent Soví, recetario de cocina valenciana medieval. Boletín de la Real Academia de Buenas Letras de Barcelona, 24, 5–81.

Ferrari, R. (2015). Writing narrative style literature reviews. Medical Writing, 24(4), 230–235. https://doi.org/10.1179/2047480615Z.000000000329

Fisberg, R. M., Leme, A. C. B., Previdelli, Á., Mello, A. V. de, Martinez, A. G., Sales, C. H., Gómez, G., Kovalskys, I., Herrera-Cuenca, M., Sanabria, L. Y. C., García, M. C. Y., Torres, R. G., Rigotti, A., & Fisberg, M. (2021). Contribution of food groups to energy, grams and nutrients-to-limit: The Latin American Study of Nutrition and Health/Estudio Latino Americano de Nutrición y Salud (ELANS). Public Health Nutrition, 24(9), 2424–2436. https://doi.org/10.1017/S136898002100152X

GAD Municipal de Sidcay. (2023). Festival de la Empanada Sidcayense. Facebook. https://www.facebook.com/GADParroquialdeSidcay/posts/pfbid0jCqawb8YhAMeyptsm6bPK1Vyagmt13LA2GXausYrzLiTbYMvUnpWQXhXhXn43B45l?rdid=LWGiGbBz9nWDn6N5#

GADM Chone. (2017). Ecos del 4to. Festival de la Empanada. https://www.chone.gob.ec/?gc=1&gal=4056

Gavilan, D., Balderas-Cejudo, A., Fernández-Lores, S., & Martinez-Navarro, G. (2021). Innovation in online food delivery: Learnings from COVID-19. International Journal of Gastronomy and Food Science, 24, 100330. https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2021.100330

Geertz, C. (1973). The Interpretation Of Cultures. Basic Books.

González-Amagua, J., Garzón-Mosquera, F., & Cedeño-Castro, T. (2022). Ají ecuatoriano: Importancia y Maridajes. Revista de Gastronomía y Cocina, 1(1), Article 1. https://academiaculinaria.org/index.php/gastronomia-cocina/article/view/15

GoRaymi. (2018). Yamor. GoRaymi. https://www.goraymi.com/es-ec/imbabura/otavalo/fiestas-conmemorativas/yamor-akyw59t9n

Guevara Aroca, F. X. (2024). La Fanesca como recurso turístico: Un viaje culinario a través de la cultura ecuatoriana. Revista de Gastronomía y Cocina, 3(EE1), Article EE1. https://doi.org/10.70221/rgc.ratge.128

Jurafsky, D. (2014). The language of food: A linguist reads the menu. W.W. Norton & Company, Inc.

Kocevski, J., & Risteski, M. (2020). Defining cuisine and types of cuisine. Horizons International Scientific Journal Series A Social Sciences and Humanities, 26, 291–302. https://doi.org/10.20544/HORIZONS.A.26.3.20.P23

La Hora. (2007). Mañana festival de la empanada. https://www.lahora.com.ec/noticias/ma-ana-festival-de-la-empanada/

Larrea Oña, S. (Ed.). (2024). Manabí Gastronomía Milenaria 200 recetas. Sus relatos y secretos. Gobierno Provincial de Manabí. https://manabi200recetas.com/

León, G. (2024). Ají—Salsas picantes (1a ed.). Imprenta Mariscal.

Lin, M.-P., Marine-Roig, E., & Llonch-Molina, N. (2021). Gastronomy as a Sign of the Identity and Cultural Heritage of Tourist Destinations: A Bibliometric Analysis 2001–2020. Sustainability, 13(22), Article 22. https://doi.org/10.3390/su132212531

Mavragani, A., Ochoa, G., & Tsagarakis, K. P. (2018). Assessing the Methods, Tools, and Statistical Approaches in Google Trends Research: Systematic Review. Journal of Medical Internet Research, 20(11), e270. https://doi.org/10.2196/jmir.9366

Medina, P. E. S., & Vásquez, F. G. C. (2020). Percepción de la gastronomía típica por parte de la población local de Ambato-Ecuador. Dilemas contemporáneos: Educación, Política y Valores. https://doi.org/10.46377/dilemas.v33i1.2144

Mintur. (2018). Mapa Gastronómico del Ecuador. MINTUR Ecuador.

Monsalve Barragán, Y., Ruiz, C., López, D., Barreto, C., Espinal Patiño, C., Posada Pérez, N., Monsalve Barragán, Y., Carpio, P., Hurtado, M., & Saldarriaga, M. (2024). Metodología para el diseño de experiencias de Turismo rural comunitario. Caso de estudio aplicado en el corregimiento de Santa Elena (Medellín, Antioquia). En T. Orozco, A. Charris, J. Valdez, M. Cano, & E. Rúa Osorio (Eds.), Investigaciones De Universidades Latinoamericanas. Segundo Encuentro Latinoamericano De Experiencias Investigativas De La Red Compa.

Naranjo, P. (1985). Alimentos y cocina aborigen y criolla. Boletin de Informaciones Cientificas Nacionales, 117, 29–41.

Okumus, B., Dedeoğlu, B. B., & Shi, F. (2021). Gender and generation as antecedents of food neophobia and food neophilia. Tourism Management Perspectives, 37, 100773. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2020.100773

Ordóñez Piedra, J. C. (2023). El Maní (Arachis Hypogaea) y su influencia en la cocina tradicional del cantón Portoviejo, provincia de Manabí [masterThesis]. http://repositorio.utn.edu.ec/handle/123456789/13541

Paez, A. (2017). Gray literature: An important resource in systematic reviews. Journal of Evidence-Based Medicine, 10(3), 233–240. https://doi.org/10.1111/jebm.12266

Pazos Barrera, J. (2008). El tratado de la empanada. Ecuador Terra Incognita, 56. https://www.terraecuador.net/allimicuna/56_allimicuna_empanada.html

Pazos Barrera, J. (2021). Elogio de las cocinas tradicionales del Ecuador. Pontificia Universidad Católica del Ecuador.

Pazos Barrera, J. (2024). Empanadas de hostia. Ecuador Terra Incognita, 132. https://www.terraecuador.net/allimicuna/132_allimicuna_empanadasdehostia.html

Pazos-Barrera, J. (2008). El Sabor de la memoria. Historia de la cocina quiteña. FONSAL.

Primicias. (2024, julio 23). El sabor ecuatoriano dijo “presente” en una feria de destinos gastronómicos en Londres. Primicias. https://www.primicias.ec/sociedad/feria-mercados-san-francisco-santa-clara-londres-74681/

Proaño, J. (2014, septiembre 8). ¿La comida chatarra incluye platos típicos? El Comercio. https://www.elcomercio.com/actualidad/negocios/comida-chatarra-incluye-platos-tipicos.html

Rojas-Le-Fort, M., & Duarte-Casar, R. (2024). Competencias en manipulación higiénica de alimentos de los preparadores de alimentos del Mercado Plaza Central de Portoviejo. Revista Metropolitana de Ciencias Aplicadas, 7(1), Article 1. https://doi.org/10.62452/65m4vz22

Rojas-Le-Fort, M., & Pérez-Sánchez, G. (2023). La empanada chilena. Revista de Gastronomía y Cocina, 2(2), Article 2. https://doi.org/10.70221/rgc.8313482

Rojas-Le-Fort, M., Valdivieso-López, I. P., & Duarte-Casar, R. (2023). Representations of Ecuadorian cuisine in the coast and the highlands regions through the free listing technique. Discover Food, 3(1), 20. https://doi.org/10.1007/s44187-023-00061-9

Rossells-Montalvo, B. (Ed.). (2003). La gastronomía en Potosí y Charcas: Siglos XVIII, XIX y XX ; en torno a la historia de la cocina boliviana ; (800 recetas de la cocina criolla) ; notas sobre la gastronomía del Oriente de la República en el siglo XIX (2. ed). Inst. de Estudios Bolivianos.

Rovetta, A. (2021). Reliability of Google Trends: Analysis of the Limits and Potential of Web Infoveillance During COVID-19 Pandemic and for Future Research. Frontiers in Research Metrics and Analytics, 6, 670226. https://doi.org/10.3389/frma.2021.670226

Sammells, C. A. (2010). Chapter six Ode to a chuño: Learning to love freeze-dried potatoes in highland bolivia. En Adventures in Eating (pp. 101–125). University Press of Colorado. https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.5876/9781607320159-008/pdf?licenseType=restricted

Searles, M., Jeffery, A., Takyiwaa, Y., Wonsey, B., Cedeño, D., Lupone, C., & Diaz, A. (2021). COVID-19 disaster response: An emergency food and supply distribution programme in Bahía de Caráquez, Ecuador. The Lancet Global Health, 9, S5. https://doi.org/10.1016/S2214-109X(21)00113-3

Skewes, J. C., Pilquimán, M., Guerra, D., Henríquez, C., Skewes, J. C., Pilquimán, M., Guerra, D., & Henríquez, C. (2021). Las ferias costumbristas y la reinvención de la comunidad en el Wallmapu. RIVAR (Santiago), 8(23), 256–279. https://doi.org/10.35588/rivar.v8i23.4998

Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039

Sorba, P. (2021). Santa empanada. Planeta. https://www.planetadelibros.com.ec/libro-santa-empanada/337661

Supercable TV. (2019). Festival Empanada de Calvas. https://www.facebook.com/watch/?v=581967262340204

Tinitana, F., Guerrón, S. L. A., & Meza, A. C. R. (2025). Usos etnobotánicos de Capsicum chinense Jacq “Ají panca”. Revista de Gastronomía y Cocina, 4(1), Article 1. https://doi.org/10.70221/rgc.v4i1.78

Unigarro-Solarte, C. (2010). Patrimonio cultural alimentario. Ministerio de Cultura del Ecuador.

Vázquez de Fernández de Córdova, N. (2015). Ashanga: Cocina Morlaca. Universidad de Cuenca.

Vidal-González, P., Medrano-Ábalos, P., & Sáez Álvarez, E. J. (2022). A nightmare glocal discussion. What are the ingredients of Paella Valenciana? International Journal of Gastronomy and Food Science, 27, 100430. https://doi.org/10.1016/j.ijgfs.2021.100430

Visser, M., van Eck, N. J., & Waltman, L. (2021). Large-scale comparison of bibliographic data sources: Scopus, Web of Science, Dimensions, Crossref, and Microsoft Academic. Quantitative Science Studies, 2(1), 20–41. https://doi.org/10.1162/qss_a_00112

Descargas

Publicado

07-04-2026

Cómo citar

Duarte-Casar, R., Rojas-Le-Fort, M., González-Amagua, J., López-Criollo, J., & Pacheco-Viteri, A. (2026). Presencia Culinaria y Cultural de las Empanadas en Ecuador: Una Revisión Narrativa. Revista De Gastronomía Y Cocina, 5(1), 050104. https://doi.org/10.70221/rgc.v5i1.145

Artículos más leídos del mismo autor/a

1 2 > >>